تبلیغات
آوای آسمانی - تلاوت‌های «مصطفی اسماعیل»؛ دریایی مملو از گوهرهای درخشان

تلاوت‌های «مصطفی اسماعیل»؛ دریایی مملو از گوهرهای درخشان

 

نوشته شده توسط: موسوی

ابعاد، گستردگی و نقاط درخشان زندگانی استاد «مصطفی اسماعیل» به حدی زیاد است كه سخن گفتن از آن‌ها در یك مقال كوتاه نمی‌گنجد، گزارش زیر آمار مربوط به تلاوت‌های این استاد را بررسی و تحلیل می‌كند.


بدون گزاف می‌توان گفت قرائت‌های استاد «مصطفی اسماعیل» دریایی است كه مملو از گوهر‌های فراوان و نكات دقیق، ریز و فنی درباره هنر تلاوت قرآن كریم بوده و هر كس یك تلاوت خوب و فنی از تلاوت‌های این قاری برجسته را داشته باشد، دایرة‌المعارف فن قرائت را دارا خواهد بود.

از استاد مصطفی اسماعیل تلاوت‌های فراوانی بر جای مانده، هرچند كه بسیاری از تلاوت‌ها نیز مفقود شده است. فرزند او «محمد عاطف مصطفی اسماعیل» در این باره می‌گوید: «تعجب كردم هنگامی كه دیدم در بعضی از شركت‌های صوتی و تصویری در پاریس نوارهایی از پدرم موجود است، بر من معلوم شد كه این نوارها در رادیو و تلویزیون مصر ضبط شده است، حالا چگونه این نوارها به پاریس رسیده و در خود مصر مفقود یا مخفی شده، قصه‌ای است كه بازگو كردن آن باعث غم واندوه فراوان است». (به نقل از كتاب زندگانی استاد مصطفی اسماعیل در سایه سار قرآن، تألیف كمال نجمی)

فرزند مصطفی اسماعیل همچنین با اشاره به تلاوت‌های پدرش و مقایسه آمار و ارقام آن می‌افزاید: «پدرم طبق یك محاسبه باید حدود پنجاه وسه هزار و 69 ساعت قرائت كرده باشد كه از این همه، فقط 300 ساعت بر جای مانده است».

به هر روی آثاری كه از استاد مصطفی اسماعیل به جا مانده با آن‌كه زیاد نیست، اما به قدر كافی بیانگر عظمت شأن او در علم قرائت قرآن كریم می‌تواند باشد، البته تلاوت‌‌های «مصطفی اسماعیل» را باید جزء آثاری به حساب آورد كه مستمعان و علاقه‌مندان آن از طبقه عوام قدری فراتر هستند، ثانیاً تعداد و دفعات استماع هر تلاوت این استاد از میزان عرف بیشتر است و دلیل آن جز غنای تلاوت و بعضاً دشواری فهم در عین زیبایی كار، چیزی دیگری نیست.

نام چند تلاوت برتر استاد مصطفی اسماعیل

1. تلاوت سوره‌های «لقمان، نازعات، علق»: به تأیید اكثر صاحب‌نظران و كارشناسان فن تلاوت قرآن كریم، این تلاوت اثری جامع و بدون نقص است كه از هر حیث حائز بالاترین كیفیت است، شاید اگر این اثر جزء آثار برتر هنری به ثبت رسانده شود، شایسته باشد.

تلاوت استاد مصطفی اسماعیل را در این اثر می‌توان به طلا تشبیه كرد كه از آن مفتول‌هایی با ظرافت اعشار میلی‌متر می‌توان درآورد و انصافاً در برخی موارد این استاد عملیاتی در صوت و لحن انجام داده كه در اعلی مراتب ظرافت و نفیس بودن است.

2. تلاوت سوره‌های «حجرات، ق، انشراح، اخلاص»: بسیاری از اهل فن، تلاوت مذكور را جزء آثار برجسته «مصطفی اسماعیل» می‌دانند، قوت و یك‌دستی و غنای این قرائت بسیار چشم‌گیر است و آن را در شمار آثار برتر اعلام قرائت قرار داده است.

3. تلاوت سوره «آل عمران» از آیه 171 الی 195: این تلاوت از مشهورترین تلاوت‌های این استاد مسلم علم قرائت قرآن كریم است كه روحانیت، صفا و حزن از مختصات آن است، همه آشنایان با فن قرائت، این تلاوت را نیز جزء آثار برتر به حساب می‌آورند.

4. از فرازهای كوتاهی كه از خلال تلاوت‌های استاد مصطفی اسماعیل می‌توان انتخاب و استخراج كرد به سوره علق (بعد از تلاوت سوره قصص) و به غاشیه (بعد از تلاوت سوره‌های ابراهیم و نازعات) و طارق (بعد از تلاوت سوره بقره) اشاره كرد.

به طور قطع این فرازهای تلاوت استاد مصطفی اسماعیل جزء گران‌بهاترین آثار این استاد به حساب می‌آیند و هر كدام یك مروارید قیمتی در عالم هنر محسوب می‌شود و باید آن‌ها را با شناسنامه و ممیزات مربوطه، به عنوان آثار برتر به ثبت رساند، اما این بدین معنی نیست كه استاد مصطفی اسماعیل فقط در این آثار خلاصه شده است، بلكه چه بسا تلاوت‌ها و قطعاتی در لابه لای آثار او موجود باشد كه همچنان به عنوان اثر برتر و اوج قله هنر قرائت محسوب می‌شوند.

لزوم توجه مجدد به آثار استاد مصطفی اسماعیل

این یك واقعیت است كه لحن‌ها در گذر زمان، حداقل در صفات و عوارض خود دستخوش تغییر می‌شوند و عوامل متعددی در این تغییر تأثیر دارند كه بیان آن‌ها از مقصد ما خارج است، این تغییرات در زمان حاضر بیشتر شده و دلیل آن چیزی جز افزایش وسائل ارتباط جمعی نیست، یعنی رسانه‌های صوتی توانسته‌اند بیش از هر زمان، قریحه صاحبان ذوق و هنر را دستخوش هجمات خود كنند.

این تكاثر در شنیده‌ها به طور طبیعی باعث افزایش دانش اهل ذوق شده، اما موضوع این است كه همواره دانش‌افزون منجر به آفرینش اثر برتر نمی‌شود، بلكه علل و عوامل متعدد در به وجود آمدن یك اثر هنری بزرگ دخیل‌اند، به همین دلیل ملاحظه می‌شود آثار برتر هنری لزوماً متأخر نیستند، بلكه چه بسا متقدم باشند.

اینك در عالم قرائت نیز باید گفت علی‌رغم فراوانی صداها و نوارها قرآنی و امكان‌ دریافت و برداشت بسیاری از آثار بزرگان، اكثر قاریان بر این عقیده‌اند كه ستارگان آسمان قرائت دیگر همچون گذشته نورافشانی نمی‌كنند.

این سخن هنگامی كه از سوی قاری بزرگی مانند «ابوالعینین شعیشع» كه عمر بابركتش در برگیرنده چند دهه اخیر قرائت بوده مطرح می‌شود شك و تردیدی برای ما باقی نمی‌گذارد. در دیداری كه در آبان‌ماه سال 1387 با استاد ابوالعینین شعیشع در جریان برگزاری دومین دوره مسابقات بین‌المللی قرآن كریم دانشجویان مسلمان داشتم، وی با تأكید بر این نكته گفت: ما سابق در هر روستا قاریان ممتازی داشتیم كه سبك تلاوت آن‌ها با قاری روستای دیگری متفاوت بود، اما اینك در یك كشور همه به یك سبك می‌خوانند و این امر معلول چیزی نیست، جز آن‌چه وسائل ارتباط جمعی به ارمغان آورده‌اند.

در دیداری نیز كه با «فرج‌الله شاذلی» معاون‌ نقابة‌القراء مصر در بهمن‌ماه سال 1387 و در جریان برگزاری نشست قاریان جمهوری اسلامی ایران داشتم وی با اشاره علل افول قرائت در مصر، تنوع ذوق مردم را عامل اصلی این مسئله دانست و افزود: یادم می‌آید زمانی كه كودكی بیش نبودم فقط دو شبكه رادیویی در مصر فعالیت می‌كرد و مردم نیز برنامه‌های دینی و قرآنی را از طریق آن دو شبكه پی‌گیری می‌كردند، اما الان بنگرید! خواهید دید كه هزاران شبكه رادیویی و تلویزیونی و ماهواره‌ای فعالیت می‌كنند و این امر باعث شده تا ذوق مردم نیز متنوع شود و هر قشر فقط برنامه مورد علاقه خود را پی‌گیری كند.

این موضوع بدین جهت مطرح شد كه از یك طرف تعلق و وابستگی موجود به رادیو و نوار و امثال آن مورد ارزیابی و تجدید نظر قرار گیرد و از طرفی به محصولات هنری قرائت كه مولود این پدیده هستند دوباره نظر كرده شود و ببینیم قاریانی كه قریحه آن‌ها منعكس كننده دریافت‌های آن‌ها از امواج رادیو و تلاوت‌های دیگر استادان است در چه مرحله و درجه‌ای قرار دارند.

اگر ما معدل قرائت نسل جدید در مصر را اندازه گیری كنیم و قاریان بزرگ و سبك قرائت آن‌ها را ارزیابی كنیم، به طور قطع ملاحظه خواهیم كرد كه این قاریان رو به توحید در سبك‌ها دارند و این مسئله به حدی رسیده كه قاریان بعضاً فاقد سبك مستقل بوده و هیچ لحنی نمی‌تواند تداعی‌كننده قاری به خصوصی باشد، بلكه لحن‌ها مشترك شده و قاریان با اندك اختلافی كه آن هم ناشی از وضعیت تلفظ و ساختمان فزیكی حنجره آن‌ها است قرائت می‌كنند.

این سیر نزولی زمانی بیشتر خواهد شد كه قاریان در دیگر كشورها الگوی خود را از این دست از قاریان مصری برداشت كنند، بدیهی است ضعف‌ها اضعاف مضاعف خواهد شد و كم طعم بودن، سخن جدید نداشتن و محصور و محكوم بودن به لحن‌های غالب و شایع زمان بدون در نظر گرفتن شرایط و اقتضائات و استعدادهای ذاتی افراد از جمله شاخصه‌های این واقعیت خواهد بود.

اینك آن‌كه و آن‌چه همگی بر برتری آن اتفاق دارند بدون شك «مصطفی اسماعیل» و تلاوت او در میان سایرین است، سبك این استاد در تلاوت قرآن كریم به دلیل جامعیت اطراف در جایگاهی است كه هر كس سمع خود را مطیع آن كند به قریحه خود نه تنها ظلم نكرده، بلكه انواع نغمه‌های ملكوتی را مسخر آن ساخته است.

از این رو در زمان و مكان حاضر كه احتمال ابداع یك طریقه كاملاً بدیع ودر عین حال مقبول، لااقل برای غیر اهل مصر تقریبا منتفی است، بهترین و صحیح‌ترین كارها اقتدا به سبك جامع و كامل این استاد فن تلاوت قرآن كریم است و رو آوردن به سایر شیوه‌ها كه اكثر آن‌ها به طور معمول بدون برنامه وارد حافظه انسان می‌شوند باعث مخدوش شدن صورت منظم و فنی تلاوت می‌شود.

البته در این میان باید یادآوری كرد منظور ما از سایر شیوه‌ها هرگز تلاوت بزرگانی همچون استاد «عبدالفتاح شعشاعی»، استاد «عبدالباسط محمد عبدالصمد»، استاد «محمد صدیق منشاوی»، «محمد رفعت» و استاد «محمود خلیل الحصری» و امثال آن‌ها نیست، كه هر كدام از این قاریان دارای شأنی هستند كه می‌توانند برای شخص مصطفی اسماعیل قابل مقایسه باشند.

گزارش از: سید جاسم موسوی

منابع:
1. كتاب هندسه روحانی و لطایف بیانی در قرائت قرآنی، تألیف «امیر محمود كاشفی»
2. كتاب زندگانی شیخ مصطفی اسماعیل در سایه سار قرآن، تألیف «كمال نجمی»

مطالب مرتبط:
«مصطفی اسماعیل»؛ متفرد در هندسه و نظام تلاوت قرآن
«مصطفی اسماعیل؛ مجدد بزرگ در صوت و لحن تلاوت قرآن