تبلیغات
آوای آسمانی - «محمود علی‌البناء»؛ گلی از بوستان معطر تلاوت قرآن كریم

«محمود علی‌البناء»؛ گلی از بوستان معطر تلاوت قرآن كریم

 

نوشته شده توسط: موسوی

«محمود علی‌البناء» از جمله قاریانی است كه هنر ارزنده قرائت قرآن كریم را با سایر خصوصیات و صفات والا در هم آمیخت، گزارش زیر شخصیت و ابعاد فنی تلاوت‌های این استاد را بررسی و تحلیل می‌كند.

 

استاد «محمود على‌البناء» در سال 1926 میلادی در روستاى «شبرا» از توابع «شبین الكوم» در استان منوفیّه مصر متولد شد، او در دامن طبیعتِ روستائى و زندگى تقلیدى و فطرتى كه بر همه جریانات غالب مى‌شد، رشد و نمُو كرد. (به نقل از سایت صدای قرآن)

وی در روستایی متولد شد كه اهالی آن به كار زراعت اشتغال داشتند و از سعادت‌هاى انسان روستائى این است كه پسرى داشته باشد كه او را در زراعت و تجارت كمك‌كار و تكیه‌گاه باشد، اما «على‌البناء» پدر محمود به چیزى غیر از آن‌چه اهل روستا داشتند فكر مى‌كرد ، او با علم فطرى خود دریافت كه ساده‌ترین راه‌ها و نزدیك‌ترین آن‌ها براى رسیدن به بهشت، اطاعت پروردگار است و نیز فرزند صالحى كه براى والدینش دعا كند و صلاح كامل و قرب به خداوند و پیامبرش به تنهائى نجات‌دهنده نیست مگر با راه یافتن به حصارِ مستحكمِ قرآن كریم كه نورى ساطع و زاد و توشه‌اى است كه هرگز قطع نمی‌شود.

علی‌البناء از اولین لحظه‌اى كه صاحب فرزندى شبیه فرزندان بهشت شد، متوجه نعمت كاملى كه خداوند به او داده بود شد، زیرا عزّت و جاهت از آن فرزند كوچك كه خداوند او را براى حفظ كتابش برگزیده بود آشكار بود.

پدرش نامى از نام‌هاى پیامبر (ص) را بر او نهاد یعنى (محمود)، چرا كه قدوم این كودك مایه سپاس‌گزارى و ثناء از درگاه خداوند بود، پس از میلاد او بركت به خانه آمد و خیر و نیكى بر خانواده نازل شد، با آمدن او روح نشاط و زندگى در خانواده و پدرِ خانواده دمیده شد و پدرش نیز از هیچ كوشش و عاملى كه فرزندش را براى حفظ قرآن كریم كمك كند دریغ نكرد، زیرا مى‌خواست كه فرزندش پیشاپیش صفوف قاریان قرآن كریم قرار بگیرد قاریانى كه در صورت عمل به قرآن كریم از خاصّان درگاه خداوند خواهند شد، هنگامى كه این طفل كوچك بزرگ شد پدرش او را به آموزشگاهِ (مكتب) استاد «موسى» رحمه‌الله در روستاى «شبرا» برد.

استاد موسى بر یادگیرى حفظ و تجوید شاگردانش بسیار حریص بود و بیشتر نسبت به محمود كه چون ستاره‌اى در میان آن‌ها می‌درخشید حرص داشت، كودكى كه علائم نبوغ و نشانه‌هاى اهلیّت قرآن بالأخص مخارج الفاظ و دقت در گفتار از او پیدا بود، این در حالى است كه او در سن شش سالگى قرار داشت، علاوه بر این به هوش زیاد و التزام و دقت و ممارست و تعامل با كلمات قرآن كریم از چیزهائى بود كه استاد موسى آن را از نشانه‌هاى نبوغ در شاگرد با استعدادش مى‌دانست.

محمود على‌البناء درباره خاطرات كودكى و مكتب مى‌گوید: «من بر آن‌چه كه هر روز از مكتب فرا مى‌گرفتم بسیار حریص بودم، كل شب را بیدار مى‌ماندم و نمى‌خوابیدم مگر بعد از حفظ كردن قسمتى كه باید فردا در مقابل استاد بیان می‌كردم و بعد از حفظ آن به قسمتى كه قبلاً حفظ كرده بودم مراجعه مى‌كردم تا بتوانم هر دو را بیان كنم تا اتصال مستحكمى میان قسمت‌هاى مختلفى كه حفظ كرده بودم برقرار شود».

محمود علی‌البناء می‌افزاید: «به یاد مى‌آورم كه روزى استاد مرا فَلَك كرد و به طور دائم آن را در ذهن دارم و تا آخر عمر هم فراموشش نخواهم كرد، این تنبیه در حالى بود كه من هیچ‌گونه تقصیرى نداشتم نه در حفظ كردن و نه در اداء كردن، وقتى به خانه بازگشتم شدیداً گریه كرده و به مادرم گفتم: امروز استاد مرا تنبیه سختى كرد در حالى كه من وظیفه‌ام را خوب انجام داده بودم، مادرم نیز گفت: اى محمود استاد تو را به این جهت تنبیه كرد كه من به او گفتم تو به مزرعه رفتى تا چیدن پنبه‌ها را تماشا كنى و در كنار آن به بازى بپردازى و من می‌ترسم كه اگر از قرآن دور شوى قرآن هم از تو دور شود، من نسبت به تو و آینده‌ات بسیار نگرانم، تو شبیه اهل قرآن هستى و فقط براى قرآن صلاحیت دارى.

علی‌البناء ادامه می‌دهد: «پدرم به شهر «شبین‌الكوم» رفت تا براى ملحق شدن من به مدرسه دینى آن‌جا كه تحت نظارت الازهر بود اقدامات لازم را به عمل بیاورد امّا یكى از دوستانش او را به مدرسه «منشاوى» در طنطا راهنمائى كرد كه در آن‌جا به طور مستقیم حافظان قرآن را قبول می‌كردند، پدرم هم مرا به طنطا برد و من در حالى كه بسیار كوچك بودم به مدرسه منشاوى ملحق شدم ولى آن‌چه به من شجاعت مى‌داد كه در طنطا بمانم اقبال مردمان بسیار زیادى بود كه براى شنیدن صدایم در اطراف من جمع می‌شدند.

این ستاره درخشان آسمات تلاوت قرآن كریم می‌افزاید: «من از استاد محمد رفعت تقلید مى‌كردم، احیاناً دعوت‌هائى براى قرائت به مناسبت‌هاى مختلف از طرف مسجد احمدى از من مى‌شد، در آن زمان من به كودك خارق‌العاده معروف شده بودم چرا كه در تقلید اساتید مدارسِ تلاوت بزرگ، مانند استاد «محمد رفعت»، استاد «محمد سلامه»، استاد «عبدالفتاح شعشاعى» و استاد «محمد السعودى» بسیار مهارت داشتم و اگر از من مى‌خواستند كه از اساتید بزرگ تقلید كنم تردید نمی‌كردم و بسیار خرسند هم مى‌شدم و مستمعان با جمعیت‌هاى صد نفرى و بیشتر خود به من شجاعت مى‌دادند و باعث نوآورى و قوّت صداى من مى‌شدند

استاد البناء مى‌گوید: «مهمترین چیز در قارى این است كه حافظ و تجویددان خوبى باشد و با اِتقان و استحكام آیات قرآن را تلاوت كند و این‌كه صداى زیبایی داشته باشد و از یكی از قاریان مشهور تقلی كند، چرا كه در ابتداء باید از مشاهیر قرّاء تقلید شود اما در نهایت شخصیّت او به صدا و اداءِ منحصر به فرد او شناخته مى‌شود به نحوى كه وقتى صداى او را مى‌شنوند مى‌گویند این فلانى است كه در حال تلاوت قرآن است، البته من تقلیدِ مطلق را تأیید نمی‌كنم ولى باید در نهایت، قارى شخصیت خود را ظاهر كند.

محمود علی‌البناء در مكتب منشاوىِ طنطا در میان طلاب و قرآن‌آموزان شناخته و مشهور شد و همه استادان و همچنین طلّاب دوست داشتند به صداى او گوش دهند، استاد محمود علی‌البناء دراین‌باره می‌گوید: استاد «حسین معوض» رحمه‌الله نسبت به طلاب سختگیر بود، روزى من در قرائت كسالت به خرج دادم و او مرا با چوبى كه در دست داشت تهدید كرد، من نشستم و در برابرم جمع زیادى از طلاب حضور داشتند امّا ناگهان متوجه شدم كه هر یك راه خود را گرفته و مى‌رود و كسى جز من باقى نماند استاد حسین گفت: نترس ادامه بده، در پایان سال نیز هم استاد حسین و استاد «محرز» به من گفتند: محمود تو باید به مكتب احمدى در طنطا بروى، در آن‌جا قرائات را فرا بگیر تا نامت فراگیر شود و به رادیو راه پیدا كنى چرا كه استعداد خوبى دارى كه كمتر كسى از آن بهره‌مند است.

علی‌البناء درباره حضور خود در مكتب احمدی می‌گوید: «من به مكتب احمدى طنطا رفته و در آن‌جا به دست مرحوم استاد «محمد سلام» كه بسیار به كسانى كه به مكتب او مى‌آمدند توجه مى‌كرد قرائات را فرا گرفتم، محمد سلام براى كسى كه قصد داشت به مكتب او بیاید امتحانى در رابطه با حفظ، تجوید حروف، سلامت نطق و آشنایى با مخارج الفاظ و دقّت در اداء كلمات قرآنى و آراستگى ظاهر برگزار مى‌كرد و اگر تمامى این شروط در قاری جمع مى‌شد آن‌گاه او را قبول مى‌كرد

محمود علی‌البناء مدت دو سال را در مكتب احمدى طنطا باقى ماند و پس از فراگرفتن علوم قرآن و قرائات 10 گانه به دست محمد سلام به قاهره كه شهر علم و علماء است عزیمت كرد.

علی‌البناء درباره حضور خود در قاهره می‌گوید: «من از طریق بعضى از دوستان در بعضی از مساجد قاهره شروع به قرائت قرآن كریم كردم، از آن پس بود كه مردم با من آشنا شدند و دعوت‌هاى فراوانى به مناسبات‌هاى دینى كه تجار بزرگ قاهره برگزار مى‌كردند و رقابت شدیدى هم میان آنان از حیث انتخاب قاریان مشهور و معروف بود به سوى من متوجه شد

در سال 1946 میلادى استاد محمود علی‌البناء با «درویش حریری» یكى از بزرگان موسیقى و نوابغِ تدریس مقامات را ملاقات كرد كه در جریان این ملاقات حریری نكاتی را درباره اتقان مقامات موسیقى و نحوه به كارگیرى آن‌ها در تلاوت قرآن را به علی‌البناء آموزش داد.

اولین قرائت استاد در رادیو در سال 1948 میلادی و درسن 22 سالگى بود، در این تلاوت كه به صورت زنده پخش مى‌شد، محمود علی‌البناء آیاتی از سوره مباركه «هود» از آیه 50 «و الى هود أخاهم صالحاً» تا آیه 88 «...وما توفیقى الّا بالله علیه توكّلت و الیه أنیب» تلاوت كرد.

سفر استاد با قرآن یك سفر جهانى بود كه در زمان و مكان خاصى نمی‌گنجد، وی سایه‌اى بود بر سر مسلمانان كه در همه جاى نقاط دنیا در مدّتى نزدیك به 40 سال در حال تردد بود، او به همه قارّه‌ها در طول سال و مخصوصاً در ماه مبارك رمضان سفر كرد و با قرائت زیبایش دل‌های عاشقان كلام وحی را جلا بخشید.

دانشگاه الازهر او را براى حضور در بسیارى از كنفرانسها دعوت مى‌كرد، همچنین وزارت اوقاف او را به بسیارى از مسابقات بین‌المللى به عنوان داور فرستاد، دعوتهاى بسیار زیادى نیز از طرف پادشاهان و رؤساء و شیوخ عرب براى احیاء مناسبات‌هاى مذهبى مانند ولادت پیامبر(ص)، شب معراج و شب آغاز سال و نیز افتتاح كنفرانس‌هاى بین‌المللى برای او ارسال می‌شد.

این استاد مسلم عالم قرائت پس از وفات استاد «محمود خلیل‌الحصری» به سمت شیخ‌القراء مصر منصوب شد و همچنان در این سمت باقی ماند تا آنكه پس از وفاتش شیخ «عبدالباسط محمد عبدالصمد» عهده‌دار این منصب شد.

پسر محمود علی‌البناء درباره وفات پدر خود می‌گوید: «پدرم چند روز قبل از وفاتش از من خواست تا قلم و كاغذى آماده كنم و گفت: آن‌چه مى گویم بنویس، وی مطالبى را درباره نحوه تشییع و دیگر كارهای كفن و دفن گفت و وصیتى هم نسبت به كیفیّت توزیع دارائى‌هایش بر حسب قوانین الهى ضمیمه كرد و گفت: آیا خواسته دیگرى از من دارید یا نه؟ و همگان را در اشك و ماتم فرو برد، سپس از خواست تا یك قرآن با او همراه كنند تا انیس تنهائى او درقبرش باشد.

سرانجام این استاد شهیر علم قرائت قران در سال 1985 میلادی پس از بازگشت از سفر امارات متحده عربی بر اثر یك بیماری در شهر قاهره دیده از جهان فرو بست و بدین سان جهان اسلام را در رثای یكی از مبلغان بزرگ خود سوگوار كرد. روحش شاد و یادش گرامی باد.

محمود علی‌البناء از جمله قاریانی است كه هنر ارزنده قرائت را با سایر خصوصیات و صفات والا در هم آمیخت،اگر عصر تلاوت قرآن در مصر را به چهار بخش تقسیم كنیم محمود علی‌البناء از قاریان بخش سوم این عصر است، یعنی جزء آخرین قاریان متقدم كشور مصر كه با صدایی مثال‌زدنی و با الحانی پرطراوت و بدیع دل‌های عاشقان و شیفتگان آوای وحی را جلا بخشید.

این استاد از صدایی بم و با مساحت زیاد برخوردار است اما به نحوی مطلوب از صدایش بهره می‌گیرد و با انعطاف‌ها و تحریرهای مناسب سعی می‌كند تا به شكلی مناسب و دل‌انگیز توجه مخاطب را به الحان موزون و بی‌نقص تلاوتش رهنمون سازد.

تلاوت سوره بقره این استاد كه در مصر اجرا شده را می‌توان به عنوان معرفق و شاكله اصلی تلاوت‌های وی معرفی كرد، وی به طور معمول سعی می‌كند مانند دیگر قاریان متقدم مصر مقام بیات را در ابتدای تلاوت مبسوط تلاوت كند و بعد به دیگر مقامات وارد شود.

از دیگر ویژگی‌های تلاوت محمود علی‌البناء می‌توان به حزن موجود در تلاوت‌های این استاد اشاره كرد كه البته این حزن را باید معلول ویژگی‌های خاص صدایی استاد دانست نه ویژگی‌های لحنی زیرا صدای بم او این حزن را می‌طلبد تا بتواند بعضاً برخی ویژگی‌های منفی موجود در صدای وی را بپوشاند.

به هر روی محمود علی‌البناء گلی دیگر از بوستان معطر تلاوت قرآن كریم است كه با تلاوت‌های ناب و به یادماندنی خود نه تنها ده‌ها جوان و نوجوان را به سمت تلاوت قرآن سوق داده بلكه میراثی جاودانه از الحان موزون و تلاوت‌های طرب‌انگیزش برای جهان اسلام به یادگار مانده است.

گزارش از: سید جاسم موسوی

منابع:

1. سایت صدای قرآن

2. سایت قاریان قرآن كریم

3. كتاب «نگاهی به زندگانی قاریان مشهور قرآن كریم» نوشته مریم قاسم‌احمد

4. سایت تبیان

5. كتاب «پژوهشی در جلوه‌های موسیقایی هنر تلاوت» نوشته «غلامرضا شاه‌میوه اصفهانی»

6. تلاوت‌های استاد «محمود علی‌البناء»