گزارش زیر می‌كوشد ابعاد شخصیتی و ویژگی‌های فنی تلاوت‌های این استاد را به عنوان یكی از قاریان مشهور جهان اسلام بررسی و تحلیل كند. وقتی تلاوت سوره نجم‌اش را می‌شنوی گویی در فضایی آسمانی قدم‌زنان به خدایت نزدیك و نزدیك‌تر می‌شوی، حزن صدایش معنای آیات الهی را چنان در ذهنت مجسم می‌كند كه تصور می‌كنی این آیات هستند كه با تو سخن می‌گویند و ندایت می‌دهند كه «ولله ما فی السموات و ما فی الارض لیجزی الذین أسوأ بما عملوا و یجزی الذین أحسنوا بالحسنی»، سوره نجم آیه 31.

با ترنم نغمه‌های آسمانی‌اش از زمین خاكی به افلاك سیر می‌كنی و همنشین ملائك می‌شوی تا بنشینی و با آنان تسبیح خدا گویی: «و تری الملائكة حافین من حول العرش یسبحون بحمد ربهم و قضی بینهم بالحق و قیل الحمد لله رب العالمین»، سوره زمر آیه 75.

تحریرهای طرب‌انگیزش تداعی‌گر انابه توبه‌كنندگان است آن‌گاه كه دست‌های ناتوانشان را به سوی پروردگار متعال بلند كرده و طلب مغفرت می‌كنند و پروردگارشان نیز پاسخشان دهد كه «و اذا سآلك عبادی عنی فأنی قریب اجیب دعوة الداع اذا دعان...»، سوره بقره آیه 186.

آری، فردی كه از او بحث می‌كنیم «متولی عبدالعال» یكی دیگر از ستاره‌های پرفروغ فن تلاوت قرآن جهان اسلام است كه در مصر متولد شد و معارف ناب كلام الهی را با صدای زیبایش در دل میلیون‌ها مسلمان نشاند.

استاد «سید متولی عبدالعال» در سال 1947 میلادی در «الفدادنة» مركز شهر «فاقوس» در استان شرقی مصر در خانواده‌ای مذهبی و متعهد و پایبند به مسائل عرفانی و دینی و در روستایی كه اغلب مردم ساكن آن كشاورز بودند متولد شد. (به نقل از سایت صدای قرآن)

پدرش «متولی» همیشه از خداوند متعال پسری را طلب می‌كرد كه در راه گسترش دین اسلام تربیت شده و از عالمان دینی عصر خود شود، مادرش نیز كه دوست‌دار عرفا و صوفیه بود از همان آغاز نام سید را كه به یكی از عرفا و صوفیه بزرگ «سید احمد البدوی» متعلق بود، بر فرزندش نهاد تا او نیز جز در این راه گام برندارد.

استاد متولی از همان اوان كودكی برای تحصیل به مكتب‌خانه رفته و در آن‌جا با وجود سن اندك سه جزء از قرآن را حفظ كرده و در این راه پیشرفت بسیار خوبی را از خود نشان داد.

وی همانند بسیاری از مبتدیان فراگیری فن تلاوت قرآن كریم بر حسب كوشش و طاقت صوت خویش، به تقلید از استاد «عبدالباسط محمد عبدالصمد» و استاد «مصطفی اسماعیل» پرداخت.

استاد متولی عبدالعال در زمانی كه بیش از 12 سال سن بیش نداشت به ‌عنوان حافظ كل قرآن مطرح شد و در همین ایام نیز شیوه و احكام تجوید و قرائت را آموخته و به تلاوت در محافل و مجالس اهتمام ورزید.

این استاد مسلم علم قرائت قرآن در 13 سالگی سبكی خاص را در تلاوت برای خود ابداع كرد، وی در این زمینه می‌گوید: خداوند سبحان در صوت هر انسان طنین و آوای خاصی نهاده است و بر این اساس هیچ‌گاه نمی‌توان صوتی را به صوتی تشبیه كرد، آن زمان كه یك قاری پس از ممارست و پشتكار فراوان می‌تواند قاری برجسته‌ای شود، بهتر آن است كه سبك خاص خود را برگزیند و به این ترتیب بر این سبك كه نمایان‌گر شخصیت حقیقی اوست استوار بماند، زیرا الگو ساختن تلاوت خاصی در اوان كودكی و آغاز كار و تقلید از آن شیوه، طریقت نیكویی است كه قاری می‌تواند به این طریق با پیشرفت خویش سبك خاص خود را انتخاب كند كه تلاوت به سبكی تقلیدی از یك استاد در واقع سبب شهرت همان استاد مقلد است نه فرد تقلید‌ كننده و من توصیه می‌كنم كه هر قاری برای خود سبكی خاص داشته باشد.

صوت زیبا و توأم با حزن استاد متولی عبدالعال باعث شد در سن 20 سالگی شهرت وی زبانزد عام و خاص شود، وی در این زمینه می‌گوید: 20 ساله بودم كه از من برای قرائت در استان‌های هم‌جوار و در حضور اساتید بزرگ قرائت آن زمان دعوت می‌شد.

مشیت خداوند بر این بود كه نام متولی عبدالعال در بسیاری از كشورهای اسلامی به‌ عنوان یكی از قاریان برجسته كشور مصر شناخته شود، وی به بسیاری از كشورهای عربی و آفریقایی برای تلاوت قرآن در ماه مبارك رمضان سفر كرده است.

سفر به ایران

استاد سید متولی عبدالعال در سال 1370 هجری شمسی به‌ همراه استاد مرحوم «شحات محمد انور» به جمهوری اسلامی ایران مسافرت كرد و در هشتمین دوره مسابقات بین‌المللی حفظ و قرائت قرآن كه در دهه فجر همان سال در حسینیه ارشاد جریان داشت عهده‌دار داوری این مسابقات شد.

وی با مسافرت‌های متعدد خود به شهرهای قم، مشهد، كرمان و یزد، شور و شوقی وصف‌ناپذیر در محافل قرآنی به‌پا كرد و توانست با تلاوت‌هایی زیبا، خیل بی‌شماری را شیفته این كلام مقدس كند.

استاد طی مصاحبه‌ای كه رادیو قرآن با وی داشت، ضمن توصیه‌هایی درباره قرائت قرآن و اهتمام به این امر علاقه خود را برای مسافرت مجدد به ایران ابراز كرد، زیرا خاطرات سفر به ایران را از بهترین خاطرات خود می‌دانست.

«متولی عبدالعال» از زبان خودش

استاد متولی خودش را این‌گونه معرفی می‌كند: من سید متولى عبدالعال هستم و هنگامى كه براى اولین بار شروع به تلاوت قرآن كرده بودم كودكى بودم كه در مكتب تحصیل مى‌كرده و وقتى كه سه جزء از قرآن را حفظ كردم هفت سال بیشتر نداشتم.

استاد متولی درباره چگونگی ورود به عرصه تلاوت قرآن كریم می‌‌گوید: در آن زمان به قرائت برخى از قاریان قدیمى عشق مى‌ورزیدم و از سبك تلاوت آن‌ها به میزان طاقت و كشش صوت خود تقلید مى‌كردم، یعنى اگر توانایى تقلید از «عبدالباسط محمد عبدالصمد» را داشتم از او تقلید مى‌كردم و نیز اگر توانایى تقلید از لحن «مصطفى اسماعیل» كه بسیار مورد علاقه‌ام بود را نیز داشتم سعی در تقلید از سبك وی می‌كردم.

این استاد می‌افزاید: هنگامى كه حفظ كل قرآن كریم را در مدت پنج سال به اتمام رساندم در آن زمان نوجوانى 12 ساله بودم و احكام و قواعد تجوید و قراءات را آموختم و در آن زمان به صورت جدى شروع به تلاوت قرآن كردم و در محافل گوناگونی كه از من برای تلاوت قران دعوت می‌شد به تلاوت آیات الهی مبادرت می‌كردم.

وی درباره سبك تلاوت خود می‌گوید: 13 ساله بودم كه طریقه و روش خاصى را براى قرائت قرآن اتخاذ كردم، زیرا خداوند سبحان و متعال براى هر انسان طنین و آواى خاصى را در صوتش قرار داده كه هیچ‌گاه نمى‌شود گفت كه صوت فلانى شبیه صوت دیگرى است.

متولی می‌افزاید: هنگامى كه یك قارى بعد از تمرین و كار زیاد تبدیل به قارى خوبى مى‌شود و مراحل بلوغ را پشت سر مى‌گذارد، بهتر است كه شیوه‌ای خاص در قرائت را براى خود برگزیند كه نمایان‌گر حقیقت شخصیت خود او باشد.

استاد متولی درباره نغمات و مقامات و چگونگى فراگیرى این علم می‌گوید: به طور طبیعی براى دانستن و آموختن هر علمى باید آن را یافت و جستجو كرد، بدیهى است كه علم مقامات قرآنی، خود علمى پیچیده است و علماى مخصوص به خود را دارد كه متخصص این گونه موارد هستند و شما براى دستیابى به خواسته‌هاى خود باید از علماى اهل فن این كار سؤال و بحث و جستجو كنید و از آنان درس و تمرین بخواهید تا هنگامى كه فلان مقام را اگر خواستید بخوانید از عهده اجراى آن به خوبى برآیید و بدانید اگر دستگاه «بیات» و «رست» و «سه گاه» و غیره را اجرا مى كنید، این‌ها چه هستند و چگونه باید آن‌ها را در تلاوت اجرا كرد.

وی همچنین درباره چگونگی و بهترین زمان تمرین تلاوت برای یك قاری قرآن معتقد است: به عقیده من وقت مناسب برای تمرین تلاوت قرآن صبح زود و قبل از صرف صبحانه است، بنابراین قارى قرآن ابتدا باید عادت كند كه صبح زود از خواب برخیزد و پس از اقامه نماز به وقت، قبل از طلوع آفتاب حفظ آیات قرآن را مرور كرده و سپس حداقل به مدت هفت الی 10 دقیقه به تلاوت قرآن مبادرت كند.

تحلیلی کوتاه درباره تلاوت‌های استاد «متولی عبدالعال»

استاد متولی عبدالعال بدون شك یكی از قاریان طراز اول و البته متأخر كشور مصر است كه با شیوه‌ای نوین در تلاوت قرآن به نوعی راهی را كه استاد «محمد صدیق منشاوی» در تلاوت قرآن پیموده بود را طی كرد و ویژگی‌ مشترك تلاوتش نیز با تلاوت منشاوی، سعی در تحزین‌خوانی در تلاوت است.

تلاوت سوره‌ نجم این استاد را كه در مصر اجرا شده می‌توان به عنوان شاخصه و معرف سبك و سیاق وی در تلاوت قرآن دانست كه با ظرافت‌های لحنی خود توانسته است مخاطب را با تلاوت خود همراه كرده به طوری كه به هیچ وجه این ارتباط مستمع با قاری قطع نمی‌شود.

وی از صدایی بم و با مساحت متوسط برخوردار است و به طور معمول تا یك و نیم اكتاو صوتی را اجرا می‌كند، البته در برخی از تلاوت‌های دوران جوانی كه در مصر انجام شده وی تا دو اكتاو صوتی را نیز اجرا كرده است.

وی مانند اكثر قاریان متأخر مصر تمایلی به مبسوط‌خوانی مقام بیات در ابتدای تلاوت ندارد و به طور معمول سعی می‌كند این مقام را در وسط و یا انتهای تلاوت به صورت كامل اجرا كند، همچنین سوزی كه اغلب در اجرای همه مقامات حتی مقام «سه گاه» نیز در تلاوت او مشهود است از بارزترین خصوصیات اجراهای او است.

به هر روی متولی عبدالعال كه در مصر به عنوان مبتهلی توانا نیز شناخته شده است در نزد قاریان كشور ایران و علاقه‌مندان و شیفتگان كلام نورانى وحى هم اكنون از محبوبیت و شهرت بسیارى برخوردار است و نواى دلنشین و موزون تلاوت این استاد در كشورمان خیلی‌ها را با نوای الهی مأنوس كرده است.
تلاوت‌‌های تحقیق استاد «متولی عبدالعال» را اینجا بشنوید!

گزارش از: سید جاسم موسوی

منابع:
1. سایت صدای قرآن
2. سایت قاریان قران كریم
3. تالار گفتگوی سایت قاریان قرآن كریم
4. سایت تبیان
5. تلاوت‌های استاد «متولی عبدالعال»
6. مصاحبه با استاد «متولی عبدالعال» در بهمن‌ماه 1370 در قم
7. كتاب نگاهی به زندگی قاریان مشهور قرآن كریم نوشته «مریم قاسم احمد»